L Lan - rừng thức

1.
Hai giờ khuya. Đi taxi từ sân bay về trường. Đường vắng, cảnh tối thui, không có được một khái niệm ban đầu nào về xứ North Carolina này. Chỉ có cảm giác mệt nhừ sau những giờ dài dằng dặc ngồi trên máy bay và chờ đổi máy bay. Tôi nhắm mắt lại mơ một cái võng trong vườn ổi, một dĩa bánh ướt chả lụa, một chén chè thưng... Bỗng có cảm giác chiếc xe giảm tốc độ đột ngột, tôi chúi đầu tới trước, mở mắt ra. Tài xế nói, “Nhìn kìa! Cô có thấy nai không?” Mơ hồ trong quầng sáng phía trước chiếc xe, hai con nai đứng đối diện như thể con này là bóng của con kia. Tin-tin. Tiếng còi xe làm chúng phóng vào bóng tối bên đường. Cảnh diễn ra có lẽ trong vòng mười giây. Tôi tưởng như mình còn mơ ngủ. Tôi hỏi: “Bên đường là rừng sao?” Tài xế nói, “Chung quanh đây đều là rừng cây cả.” Cái trường tôi sắp đến học do một thầy tu sáng lập và xây dựng khoảng hai trăm năm trước trong một khu rừng, gọi là Wake Forest, Rừng Thức.

2.
Tấm bản đồ khuôn viên trường đại học không vẽ cây, chỉ vẽ những tòa nhà, đánh số, chua tên. Nhưng mà chỗ nào tôi đi cũng toàn là cây. Tôi ghi tên chúng vào sổ tay, tra tự điển, chỉ thấy có một loại cây có tên tương đương tiếng Việt, “maple: cây thích”. Lá cây thích chớm đổi màu vàng cam, có những cây khác lá ưng ửng đỏ, và có những cây lá vẫn xanh đủ kiểu. Ánh phản chiếu của màu lá trên kính cửa sổ lớp học tạo một không gian đầy cảm hứng cho một buổi thảo luận thơ ca lãng mạn. Nhưng không ai nói gì cả. Bây giờ là 12 giờ trưa ngày 11 tháng 9 năm 2001. T.V. trong lớp học đang chiếu đi chiếu lại hình ảnh chiếc máy bay đâm xuyên tòa nhà chọc trời, và hai tòa nhà Trung tâm Thương mại Quốc tế lần lượt sụp đổ. Tôi mất mười phút lắng nghe mới tin nổi đây là chương trình tin tức, đây là truyền hình trực tiếp, đây là chuyện thực đang diễn ra lúc này, tại nước Mỹ. Các tin tức mới về một chiếc máy bay khác đâm vào Ngũ giác đài, một chiếc khác rơi khi đang bay về hướng trại David. Bình luận viên khẳng định một cuộc khủng bố có tổ chức qui mô chứ không phải một loạt tai nạn. Hàng chữ thường trực trên màn hình là “Nước Mỹ bị tấn công”, và từ “chiến tranh” đã được sử dụng. Ngồi trước màn hình bên cạnh tôi là sáu sinh viên Mỹ ở tuổi hai mươi và giáo sư DeShazer, tất cả im lặng dán mắt vào màn ảnh. Có lúc có người gục đầu xuống bàn, úp mặt vào hai bàn tay. Cuối cùng một câu hỏi vuột ra: “Tại sao?” Giáo sư nói, “Well...” Tôi không thể nào dịch nổi tiếng “Well” đó. Nó ngắn hơn một tiếng thở dài, nó dài hơn một cái chép miệng, nó sâu hơn một cái nuốt vào, và nó được thốt ra vì người nói không tìm được lời để nói. “Tôi không thể có câu trả lời ngay lúc này. Nhưng tôi biết một điều: Nước Mỹ sẽ không bao giờ như trước đây nữa.”

3.
“Tại sao họ ghét chúng ta?” Những sinh viên Mỹ mà tôi biết đang đòi hỏi một sự giải thíi người một vẻ, thậm chí mỗi người cố tạo cho mình nét riêng biệt, nhưng những sinh siên này đều có chung nét vô tư, sự tự tin và lòng tự hào về nước Mỹ. Tôi không nói họ ngây thơ, nhưng phần lớn họ không ngờ được là đâu đó trên thế giới này người ta lại căm ghét Mỹ. Sự sụp đổ của hai tòa nhà chọc trời ở New York ít nhứt cũng đặt họ trước những câu hỏi, và họ đi tìm câu trả lời. Khủng bố được tiến hành như thế nào? Bin Ladin là ai? Dầu hỏa đóng vai trò gì? Các lớp học, các buổi nói chuyện, các hội thảo ở các qui mô khác nhau, về Hồi giáo , về các vấn đề Trung Đông và chính sách Mỹ được mở ra, áp-phích dán khắp nới trong khuôn viên đại học kêu gọi người tham dự. Những giáo sư mà chuyên môn có liên quan đến các vấn đề đang tranh luận trở nên bận rộn cực kỳ.
Giáo sư Charles A. Kimball là chủ nhiệm khoa tôn giáo ở trường Wake Forest, chuyên viên phân tích Trung Đông và Hồi giáo. Trong vòng một tháng sau sự kiện 11/9, giáo sư Kimball thực hiện hơn một trăm cuộc nói chuyện, phỏng vấn, trao đổi, tiếp xúc, và viết bài đăng báo. Tôi đến dự một buổi giảng của giáo sư tại nhà thờ Knollwood ngày 16/9, bài giảng tựa là “Where Do We Go From Here?”(Chúng ta đi đâu từ đây?) Ông bắt đầu từ chỗ xác lập “chúng ta” là ai. Ông nói tổ tiên ông là người Do Thái ở châu Âu, nếu cha mẹ ông không ngẫu nhiên di cư sang Mỹ thì bây giờ có thể ông mang quốc tịch Nga hay Hungary, thay vì là một thành viên của cộng đồng người Mỹ gồm những người mà nguồn gốc tổ tiên ở khắp nơi trên thế giới. Do đó, “chúng ta” không kể khác biệt chủng tộc, là những người có đức tin nơi Thượng đế, sống trong sự bao dung của Người, và thể hiện tình yêu của Người với con người trên khắp thế gian. Song song với “chúng ta” là những người Hồi giáo, một tỷ mốt người, cũng là những người có đức tin nơi Thượng đế, và Hồi giáo cơ bản là một tôn giáo hòa bình. “Từ đây” là thời điểm quyết định vận mạng nước Mỹ, khi mà đau thương của vụ thảm sát khiến cho các cơ quan truyền thông không ngớt lời kêu gọi trả đũa phục thù, bóng ma của một cuộc chiến tranh thế giới đang lởn vởn, và chính quyền Mỹ đang chuẩn bị hành động. Giáo sư Kimball không trực tiếp trả lời “chúng ta” đi đâu từ đây, nhưng ông kịch liệt bài xích thái độ một số người, đặc biệt một số lãnh tụ tôn giáo đã lớn tiếng kích thích hận thù giữa Thiên chúa giáo và Hồi giáo, hay phân biệt chủng tộc, kỳ thị di dân và ngoại kiều.
Giáo sư Kimball cũng như nhiều trí thức khác tin tưởng vào thể chế dân chủ tự do của Mỹ, tận dụng quyền tự do ngôn luận để thể hiện trách nhiệm của mình đối với vận mạng đất nước. Khi mà các đại gia truyền thông chỉ nói một giọng hùa theo quyền lực và tiền bạc, thì người ta tranh thủ các giảng đường, các hội thảo để nói lên tiếng nói của mình. Vấn đề là ai nói ai nghe.

4.
Học giả và sinh viên của chương trình Fulbright (thường gọi là Fulbrighters) cũng có một diễn đàn. Khi sự kiện 11/9 xảy ra, diễn đàn này tràn ngập thư của các Fulbrighters các nước phân ưu, chia xẻ nỗi đau với dân Mỹ, và thăm hỏi tình hình của nhau. Sau đó một Fulbrighter người Đức, Joerg Geier, đề xướng viết một bức kiến nghị thư gởi tổng thống Mỹ để can ngăn chiến tranh. Thư được các Fulbrighters khác góp ý, sữa chữa từng chữ, và trong lúc thư còn đang chuyền nhau để thu thập chữ ký, thì máy bay Mỹ đã vâng lệnh tổng thống Bush ném bom Afghanistan. Diễn đàn đang sôi nổi chợt lặng trang mấy ngày sau bài diễn văn tuyên chiến của tổng thống Bush. Rồi bắt đầu lại bằng câu hỏi của một người nào đó nêu lên: “Vậy còn chúng ta thì sao?” Một người đề nghị nên giữ liên hệ chặt chẽ với sứ quán nước mình, một người khác đưa ra những số điện thoại khẩn cấp, người khác nữa cung cấp một danh sách kinh nghiệm cần thiết để sống sót qua chiến tranh. Còn Joerg Geier thì cập nhật hóa bức kiến nghị thư và góp nhặt tiền nong để mua tem và bao bì gởi thư đến các cơ quan truyền thông nhờ đăng tải, song song với gởi nó tới tòa nhà trắng.

5.
Những người chống chiến tranh kéo nhau đi thủ đô Washington biểu tình. Ở trường đại học những người hiếu hòa (pacifist) cố gắng gầy dựng lại phong trào chống chiến tranh. Họ rủ tôi đi dự một hội thảo hòa bình ở đại học North Carolina/ Greensboro. Ngày thứ bảy đẹp trời, khuôn viên đại học thưa vắng, khoảng một trăm người tụ tập, hùng hồn tranh luận và thuyết phục nhau rằng nước đứng đầu khủng bố không ai khác hơn là Mỹ; trong khi nhân danh tự do và nhân quyền để tiến hành khủng bố ở các nước khác thì chính quyền Bush vi phạm tự do và nhân quyền ngay trên đất nước Mỹ; và cách giải quyết khủng bố tốt nhứt không phải bằng khủng bố, mà bằng cách triệt tiêu nguyên nhân khủng bố, thí dụ như Mỹ xem xét lại chính sách Mỹ đối với Trung Đông.
Cảm giác của tôi là những sinh viên và giáo sư này, đều trẻ, đang hăng hái đấm vô khoảng không.
Cũng giống như bức kiến nghị thư Joerg Geier đã thay mặt các Fulbighters gởi đi khắp nơi. Không biết những bức thư ấy có bị tình nghi là thư tẩm vi trùng bệnh than không; nhưng một tháng sau Joerg Geier hỏi có ai biết hay nghe nói thư được đăng tải hay có hồi đáp chăng. Không. Joerg Geier bèn đề nghị viết thêm một kiến nghị thư nữa. Một Fulbrighter khác, Joern Kersten, bèn có ý kiến như sau: “Thực ra thì Mỹ đã thực hiện gần đúng hết các kiến nghị của chúng ta: họ đã không vội vã trả thù mà chuẩn bị tấn công chu đáo; họ không một mình chống lại thế giới mà tìm được một đống đồng minh; họ tiến hành những cuộc thương lượng ngầm để tạo ra chính quyền chuyển tiếp cho Afghanistan; vân vân. Đành rằng không được hoàn hảo lắm: thường dân hoặc chết vì bom hoặc chết vì đói, nếu không kịp chạy trốn; chiến tranh vẫn tiếp diễn trong tháng chay Ramadan... Thành ra tôi không chắc là cần gởi thêm một bức kiến nghi thư nữa. Tuy nhiên nếu các bạn muốn, thì tôi đề nghị tụi mình nên năn nỉ các chính quyền hãy thực hiện điều họ nói, như viện trợ nhân đạo khẩn cấp, giúp Afghanistan thiết lập một hệ thống chính trị ổn định, giúp xây dựng lại đất nước này, trừ bỏ nguyên nhân khủng bố , giảng hòa với Trung Đông; và nếu chính quyền Mỹ còn bận tâm đến dân quyền thì hãy bảo vệ điều đó ngay tại nước Mỹ, đồng thời tỏ ra tôn trọng các nước khác thêm một chút trong chính sách ngoại giao.”
Không thấy đề tài này được tiếp tục bàn cải. Về sau, trên diễn đàn chỉ còn các rao vặt tìm chỗ ở hay chuyển nhượng đồ đạc.... Trời đã sang đông.
Buổi sáng tháng chạp không có bông cúc hoang nở vàng trên bãi cỏ quanh nhà như hồi chớm thu. Cây cối trơ cành, đàn lá khô lìa cành bị những cái máy hút lá và nghiến lá ngốn rào rào. Ngoảnh đi ngoảnh lại mà một học kỳ sắp xong. Mùa thi. Thư viện thông báo tăng giờ mở cửa, mười hai giờ đêm tòa nhà ấy vẫn sáng trưng và các phòng vẫn đầy sinh viên cặm cụi với sách vỡ và máy tính. Buổi chiều, trời đầy mây, một bầy chim thiên di bay theo đội hình chữ V về phương nam. Gió buốt xương, tôi băng qua đồng cỏ đã ngả màu xám bạc, lủi thủi đi về nhà trọ, nghe tiếng kêu “quạc quạc” vẳng xuống từ thinh không, mà đem lòng ganh tỵ với những con chim trời.